રાધે રાધે રાધે

 

સમર્થ આજે ૧૦ મહિનાનો થયો. અમે સવારે બે, બપોરે બે અને સાંજે બે એમ નિયમિતપણે ૬ સંસ્કાર આપી રહ્યા છીએ એટલે મોટો થઇને કોઈ કહી ના જાય કે મા-બાપે સંસ્કાર નથી આપ્યા. સંસ્કાર અને ભોજન સાથે બાબાને મનોરંજન અને શિક્ષણ માટે સાહિત્યના સંપર્કમાં પણ લાવવાનો પ્રયત્ન કર્યા કરીએ છીએ. હવે બાબાનો ઊંઘવાનો સમય ધીમે ધીમે ઓછો થઇ રહ્યો છે એટલે અમે લોકો “આલા” સાહિત્ય પરથી “બાબા” સાહિત્ય તરફ વળ્યા છે પછી જયારે બાબો હજુ થોડો સમજણો થશે એટલે બાળ સાહિત્ય તરફ વાળીશું.

આજે બાબા સાહિત્યના એવા એક સર્જનની વાત કરવી છે જેના દ્વારા પ્રાપ્ત થયેલું કૌશલ્ય બાબાને આખું જીવન કામમાં લાગશે. એ સર્જનનું નામ છે આ પોસ્ટનું શીર્ષક: “રાધે રાધે રાધે” અને એ કૌશલ્યનું નામ છે તાળી પાડવી. આખા જીવનમાં ઘણી બધી જગ્યાઓ એ પછી બાબાએ તાળીઓ જ પાડવાની છે: જન્મદિનમાં, સ્કુલમાં (ખબર નહિ સ્કુલમાં તાળીઓનું ચલણ હજુ પણ છે કે પછી “environment friendly” હાથ ઉપર કરીને ફૂલ બનાવવાની એક્શન કરાવવામાં આવે છે), ભજનમાં, પ્રવચનોમાં, કોન્સર્ટમાં, નાટકમાં, પિકચરોમાં વગેરે વગેરે.

આ સર્જનની દરેક પંક્તિ જોઈએ અને એ પંક્તિ દ્વારા કવિ શું કહેવા માગે છે એનો પ્રયત્ન કરીએ:

રાધે રાધે રાધે

કવિએ શરૂઆત ભગવાનના નામથી કરી છે (કે ભગવાનની પ્રેમિકાના નામથી!) એટલે પહેલી પંક્તિથી જ કવિ દર્શાવવા માંગે છે કે આ ભજન હોઈ શકે એટલે તાળી પાડવાની તૈયારી રાખવી.

શીરો પૂરી ખાજે

આ પંક્તિ કવિ રાધે રાધેને ઉદ્દેશીને કહેવા માગે છે કે નાના બાળકને( જેને આ કવિતા સંભળાવવામાં આવે છે) એ અધ્યાહાર રાખ્યું છે. જે આ કવિતાની વિશેષતા છે, જેને કારણે આ માત્ર કવિતા ન રહીને વિવિધલક્ષી સર્જન બની જાય છે. તેને તમે ભજન, થાળ કે બાબાગીત ગણી શકો છો. સરળતા માટે આ કવિતાને બાબાગીત ગણી એમ સમજીશું કે આ બાબા/બેબીને ઉદ્દેશીને કહેવામાં આવ્યું છે.

શીરાની તો વાર છે

પુરીઓ તળાય છે

અહી આ બે પંક્તિઓમાં કવિએ વાર્તામાં જે રીતે વળાંક આપ્યો છે એ વર્તમાન સમાજનું તાદૃશ વર્ણન કરે છે. જેવી રીતે સરકારી ઓફીસમાં તમારે કોઈ કામ કરાવવાનું હોય અને તમને કહેવામાં આવે કે બસ મોટા સાહેબની સહી કરાવવાની છે કાલે આવી જજો. એમ કવિ એ પહેલા કહ્યું છે “શીરો પૂરી ખાજે”

પછી બીજા દિવસે એ જ કારકુન એમ કહે કે સહી તો ત્યારે જ થાય જ્યારે તમે પહેલા ૫૦ રૂપિયાના સ્ટેમ્પ પેપર પર affidavit કરાવી આવો અને એની બે ઝેરોક્ષ કરાવી આવો. એમ પછી ની પંક્તિમાં કવિએ કહ્યું છે, “શીરાની તો વાર છે પુરીઓ તળાય છે”

એક પૂરી કાચી

<બાબા/બેબીનું નામ>ની <માસી/ફોઈ/મમ્મી/મામી/બહેન> નાચી.

(બાબા/બેબી દ્વારા તાળીઓનો ગડગડાટ)

છેલ્લી પંક્તિ કવિનો master stroke છે, આ પંક્તિથી કવિની કવિતા પોતાની મટીને સાર્વજનિક બની જાય છે, આવી flexibility(તમે જેને ચાહો એને નચાવી શકો) બીજી કવિતાઓમાં જવલ્લે જ જોવા મળે છે. બીજી વિશેષતા આ પંક્તિની એ છે કે અહીં એક નાની વાતમાં કવિ જીવનની સૌથી મોટી શીખ આપી જાય છે: અંગ્રેજીમાં એક કહેવત છે “every cloud has silver lining” એટલે કે ગમે એટલે ખરાબ પરિસ્થિતિ હોય એમાં કંઈક સકારાત્મક શોધીને ખુશ રહેવું. બાળક ગમે તેટલું ભૂખ્યું હોય અને પૂરી કાચી રહી જાય પરંતુ આવી પરિસ્થિતિમાં પણ કોઈને નાચતું જોઈને એ તાળી પાડવા માંડે છે.

આ કવિતાનું ૫૦-૬૦ વખત બાળક પાસે એના હાથ પકડી, તાળી પડાવીને પુનરાવર્તન કરાવો ત્યારે બાળક એક વખત જાતે તાળી પાડે છે અને એના જીવનના પહેલા performance માટે તૈયાર થઇ જાય છે. બાળકના માતા પિતા એ ૫૦-૬૦ વખત કરાવેલા પુનરાવર્તનને વસુલ કરવા ૫૦-૬૦ વખત બાળક પાસે perform કરાવી લે છે. જયારે ઘરે કોઈ પણ મહેમાન આવે એટલે બાળકને સામે લાવીને બસ એટલું જ કહેવાનું,

“બેટા, uncleને/auntyને/uncle-auntyને ‘રાધે-રાધે’ કરીને બતાવો!”


તા.ક. – સમર્થ અડધા વર્ષનો થયો ત્યારે એક હિન્દીમાં કવિતા લખી હતી.

आधा बैठा आधा खड़ा

समर्थ जब आधा जागेगा,

हम लोगो की टोली देख कर

पूरा ही चौंक जाएगा।

 

आधी अधूरी उसकी ही भाषामें

उसको मैं बताऊंगा :

और आधा बड़ा हो जा बेटा,

पूरी दुनिया घुमाऊंगा।

 

ये जहाँ में तुझे आए हुए

आधा साल गुज़र गया;

मम्मा आधी बिगड़ गई है,

मम्मा तो बिगड़ी ही नहीं थी

पप्पा आधा सुधर गया।

 

आधा केक मैं खा जाऊँगा,

आधा केक हम काटेंगे …

आधी खुशियाँ तुम रख लेना,

आधी खुशियाँ बांटेंगे।

Advertisements

ડેટોલ

હું નાનો હતો ત્યારે વારે ઘડીએ વગાડીને આવતો,
થોડું ઓછુ વાગ્યું હોય ત્યારે મમ્મી અને વધારે વાગ્યું હોય ત્યારે પપ્પા ડેટોલથી સાફ કરી આપતા…
આવી વહેંચણી મારા ઘાવ જોઈ શકવાની સહનશક્તિને આધારે કરવામાં આવી હશે એવું મને લાગે છે.
ફરી જ્યારે સાજુ થઇ જતું ત્યારે હું ફરી વગાડીને આવતો.
મારો ભાઈ પણ મારા જેવો જ,
એ પણ વારે ઘડીએ વગાડીને આવતો.
ઘરમાં ડેટોલનો સારો એવો વપરાશ રહેતો,
દોઢ બે મહીને બોટલ ખાલી થઇ જતી અને પપ્પા નવી ડેટોલ લઇ આવતા.

આજે માથું દુખતું હતું ત્યારે કોમ્બીફ્લામ લેવા દવાનો ડબ્બો ખોલ્યો,
ડબ્બામાં આખે આખી વાપર્યા વગરની પેક કરેલી ડેટોલની બોટલ જોઈ,
ઉપર વાંચ્યું તો ખબર પડી કે ૧ વર્ષ પહેલા expire થઇ ગઈ છે,
કદાચ બે વરસ પહેલા દિવાળીમાં લીધી હશે, એ વખતે સાફ-સફાઈ કરતી વખતે
આગલી ડેટોલની એક્સ્પાયર થઇ ગયેલી બોટલ ફેંકી દીધી હતી ત્યારે.

ડેટોલ વપરાતી નથી.
મને વાગતું જ નથી.
અરે, હું બહુ રમવા જ નથી જતો.
જાઉં છું તો બહુ સાચવીને રમું છું.
વાગવાનો ડર મારામાં પેસી ગયો છે,
હું મોટો થઇ ગયો છું.

– સાક્ષર

“We don’t stop playing because we grow old; we grow old because we stop playing.” – George Bernard Shaw

તા.ક.-
આમ તો આ પોસ્ટ ૩-૪ મહિનાથી ડ્રાફ્ટમાં  લખેલી પડી હતી, વિચાર્યું હતું કે ક્યારેક પોસ્ટ કરીશું, આજે મારા જન્મદિવસે post કરવાનું appropriate લાગ્યું. 🙂